"Án Lệ Số 5 - Tranh Chấp Di Sản Thừa Kế"

Nguồn án lệ

Quyết định giám đốc thẩm số 39/2014/DS-GĐT ngày 09/10/2014 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về vụ án “Tranh chấp di sản thừa kế” tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Các đương sự trong vụ án

• Nguyên đơn: Bà Nguyễn Thị Thưởng, bà Nguyễn Thị Xuân.

• Bị đơn: Ông Nguyễn Chí Trải, chị Nguyễn Thị Thúy Phượng, bà Nguyễn Thị Bích Đào.

• Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: Nguyễn Thị Xê, Nguyễn Chí Đạt (Danforth Chi Nguyen), Nguyễn Thuần Lý, Nguyễn Thị Trinh, Nguyễn Chí Đức, Nguyễn Thị Thúy Loan, Phạm Thị Liên, Phạm Thị Vui, Trần Đức Thuận, Trần Thành Khang.

Nội dung vụ án

Vụ án liên quan đến tranh chấp di sản thừa kế của căn nhà số 263 Trần Bình Trọng, Phường 4, Quận 5, TP. Hồ Chí Minh.
Cha mẹ của các đương sự là cụ Nguyễn Văn Hưng (mất năm 1978) và cụ Lê Thị Ngự (mất năm 1992). Hai cụ có sáu người con: Nguyễn Thị Xê, Nguyễn Chí Trải, Nguyễn Thị Xuân, Nguyễn Thị Thưởng, Nguyễn Thị Trinh và Nguyễn Chí Trai.

Căn nhà do hai cụ nhận chuyển nhượng từ năm 1953, xây dựng năm 1966, chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất. Sau khi hai cụ qua đời, nhà do chị Nguyễn Thị Thúy Phượng (cháu nội) quản lý, cho thuê một phần để làm lò bánh mì.

Ngày 18/7/2008, bà Thưởng và bà Xuân khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế, xin nhận lại nhà và thanh toán phần giá trị tương ứng cho các thừa kế khác.

Lập luận của các bên

Nguyên đơn:
Yêu cầu Tòa án chia thừa kế theo pháp luật, buộc chị Phượng trả lại nhà vì không thuộc hàng thừa kế.

Bị đơn:
Chị Nguyễn Thị Thúy Phượng thừa nhận quan hệ gia đình, cho rằng thời hiệu chia thừa kế đã hết, đồng thời căn nhà do chị đã sinh sống, quản lý và sửa chữa nhiều năm nên có công sức đáng kể.

Ông Nguyễn Chí Trải cho biết từng lập giấy cho phần di sản của mình cho chị Phượng, nhưng sau đó hủy và ủy quyền cho bà Thưởng, bà Xuân đại diện tại Tòa.

Quá trình xét xử

• Sơ thẩm: Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh chấp nhận yêu cầu khởi kiện, buộc mẹ con chị Phượng giao lại nhà và thanh toán phần giá trị cho các thừa kế khác.

• Phúc thẩm: Giữ nguyên phán quyết của cấp sơ thẩm.

• Giám đốc thẩm: Chánh án Tòa án nhân dân tối cao kháng nghị, cho rằng các cấp tòa chưa xem xét công sức đóng góp của chị Phượng trong việc quản lý, tôn tạo di sản. Hội đồng Thẩm phán hủy cả hai bản án sơ thẩm và phúc thẩm, giao hồ sơ xét xử lại.

Kết luận pháp lý

Án lệ số 05 xác định rằng:
Khi giải quyết tranh chấp di sản thừa kế, nếu có người đang quản lý, bảo quản hoặc có công sức tôn tạo di sản nhưng không có yêu cầu cụ thể, Tòa án vẫn phải xem xét công sức đóng góp của họ để đảm bảo sự công bằng, khách quan và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

Những điểm pháp lý quan trọng

1. Công sức đóng góp: Chị Nguyễn Thị Thúy Phượng có thời gian dài quản lý, sửa chữa và bảo quản căn nhà – đây là yếu tố quan trọng cần được xem xét khi chia di sản.

2. Thời hiệu khởi kiện:

   • Di sản của cụ Hưng vẫn còn trong thời hiệu khởi kiện.

   • Di sản của cụ Ngự đã hết thời hiệu, nhưng được các thừa kế thừa nhận là tài sản chung chưa chia, nên vẫn có thể xem xét.

3. Quyền thừa kế:
   Chị Phượng không thuộc hàng thừa kế thứ nhất nhưng là cháu nội và có công sức trong việc quản lý, tôn tạo di sản, nên quyền lợi của chị cần được cân nhắc.

Ý nghĩa của án lệ số 05

Án lệ này khẳng định nguyên tắc “công sức được xem xét dù không có yêu cầu cụ thể”, giúp bảo đảm tính nhân văn và công bằng trong việc giải quyết tranh chấp thừa kế.
Đồng thời, án lệ cũng hướng dẫn các cấp tòa trong việc xác định thời hiệu, hàng thừa kế và công sức của người quản lý di sản, góp phần thống nhất áp dụng pháp luật trong lĩnh vực dân sự.